آزولا و داستانش

نویسنده: فرزاد هخامنشی – ٢٢ خرداد ۱۳٩۵

تفریبا چند سال پیش بود که بحث آزولا و تهدید اکوسیستمی آن در برخی سایتهای بومی حاشیه تالاب انزلی مطرح شد که نتیجتا جمعی برای مبارزه با آن  اقدام به جمع آوری نمادین آزولا از کناره های تالاب نمودند و جمعی دیگر که دستی بر قلم داشتند در وصف مخاطراتش مقاله نوشتند و شعر سرودند تا کارکرد این سرخس آبی را با کفر ابلیس برابر سازند!؟
حال که به رسم عادت قدری از تب و تاب پرداختن به این گیاه همه کاره و همه فن حریف کاسته شده باید پرسید:
آیا واقعا کارکرد آزولا همان است که چنان می پنداشتیم؟ یا اینکه در برخورد با حضور این سرخس آبی مفید راه افراط  را در پیش گرفتیم؟

در ادامه، گفتگو با دکتر پارسا را دنبال می کنیم تا ضمن آشنایی با کارکرد  و خواص مفید این گیاه به برخی کوتاهی ها و غفلت ها نیز پی ببریم.تا بدانیم که آزولا آن نیست که مورد نفرت ما واقع شده؛ بلکه کمک حالی است برای ما که ماکیان در خانه داریم و گاو و گوسفندی در چراگاه و پرورش ماهی در استخر و شالیزاری برای کشت برنج و حتی بسیار مفید برای تامین پروتئین تغذیه ما.

Image result for ‫آزولا در تالاب انزلی‬‎

وقتی قدم به اندرون اتاق کار جناب دکتر گذاشتم؛بیش از روزنامه ها و مجلات پراکنده بر روی میز به همراه کتب تخصصی  نشسته بر دل قفسه ها؛قابی مزین به شعر حضرت حافظ، بر بالا سر نشیمن گاه ایشان جلوه گری می کرد!

هر که خواهد گو بیا و هر چه خواهد گو بگو
کبر و  ناز و حاجب و  دربان بدین درگاه نیست

ضمن سلام و احوالپرسی توام  با تعارفات مرسوم،روبروی جناب دکترنشستم تا تمام حواس خود را به فهم و ثبت حکایت آزولا از زبان ایشان معطوف دارم.با عرض تشکر از بنده نوازی جناب دکتر وقت را غنیمت شمرده به سراغ اصل موضوع می روم.

جناب دکتر! همانطور که مستحضرید  علت  و موضوع ملاقات را قبل از عزیمت حضرتعالی به کنفرانس سیدنی طی درخواست مکتوب به عرض مبارک رساندم.بحث امروز ما هم حول و حوش همان مطالب است.یعنی چیستی آزولا و چرایی استفاده از آن در زراعت کشور.لطفا قدری در خصوص چیستی و چرایی استفاده از این گیاه توضیح بفرمایید.

enlightenedدکتر پارسا: اگر اجازه بفرمایید قبل ازپرداختن به بحث چیستی آزولا ابتدا به چرایی استفاده از آزولا در شالیزارهای کشوربپردازم تا پس از آن موضوع چیستی آزولا را تشریح کنم.

از ابتدای دهه شصت ذهن بسیاری از کارشناسان و متخصصان اجتماعی و زراعی درگیر و مشغول دو پدیده غیر متعارف افزایش  بی رویه جمعیت و تغییر کاربری زمینهای زراعی گردید.خب به تبع آن افزایش مصرف و کاهش تولید محصولات کشاورزی قابل پیش بینی بود .البته پرداختن به این مقوله مختص به کشور ما نبود.بسیاری از کشورهای در حال توسعه با چنین معضلی مواجه بودند؛ ولی متاسفانه ما با شتاب بیشتری مواجه بودیم . در آنرمان هر روز تغییر کاربری زمینهای کشاورزی به مسکونی و خدماتی شتاب بیشتری می گرفت و شهرها هم به دلیل مهاجرت بی رویه با گسترش و تراکم جمعیت مصرف کننده مواجه می شدند، یعنی هر روز اخبار نگران کننده ای از کاهش و تغییر کاربری زمینهای قابل کشت و آیش، مراتع و جنگلها و حتی بستر رودخانه ها به سمت بخش خدمات و مصرف به گوش می رسید.می بایست راحلی در قبال توفان تغییر کاربری زمینهای زراعی و تامین مواد اصلی تغذیه مردم پیدا می شد تا بتوان از حداقل زمین باقی مانده حداکثر محصول را برداشت کرد.برای حل چنین دغدغه ای مهندسین کشاورزی با توجه به تجارب سایر کشورها پیشنهاد استفاده از آزولا را به منظور ارتقای کمی محصول برنج در هکتار مطرح ساختند که نهایتا این گیاه در ابتدای دهه شصت با هدف تولید کود ازته طبیعی، صرفه جویی در هزینه و بازدهی بیشتر شالیزارهای کشور از فیلیپین وارد ایران شد.

جناب دکتر! ضمن استماع توضیح حضرتعالی،سوالی که ذهنم را به خود مشغول داشت این بود که کارشناسان و مهندسینی که در معرفی این گیاه نقش داشتند آیا از معایب عملکرد آن هم اطلاعی داشتند؟

enlightened دکتر پارسا:بله صددرصد متوجه عملکرد غیر زراعی آن هم بودند.اما باور داشتند که آن عملکرد با ترویج سه آیتم نظارت،اطلاع رسانی و توجیه پذیری،قابلیت خود را از دست خواهد داد.در هر سه بخش یاد شده متاسفانه کوتاهی هایی صورت پذیرفت.به عنوان مثال شیلات در امر پرورش و تکثیر ماهیان علفخوار در تالابها کوتاهی کرد؛ ادارات کشاورزی در نحوه اطلاع رسانی و توجیه شالیکارها قصور داشتند و غیره

یعنی اگر این موارد رعایت می شد جلوی عملکرد مخرب آن گرفته می شد؟

enlightened دکتر پارسا:صد در صد.

جناب دکتر!فرض که  بی توجهی ادارات کشاورزی را امری قطعی بدانیم، آیا بی توجهی شیلات در امر عدم تکثیر و پرورش ماهیان علفخوار را می توان ناشی از عدم هماهنگی یا عدم اطلاع از شرح وظایف آن سازمان بر شمرد؟

enlightened دکتر پارسا:نه اینطور نیست.وقتی بحث استفاده از این گیاه مطرح شد کارشناسان ذیربط در تمام حوزه های مختلف کشاورزی، شیلات و محیط زیست به کاربرد و کارکرد چند جانبه و ضرورت مبارزه با عملکرد تخریبی آن نیز واقف بودند.اینگونه نیست که امر خطیر وارد کردن یک گیاه غیر بومی بدون هماهنگی با دیگر دستگاههای مسئول ،خود سرانه توسط یک دستگاه  صورت پذیرد.

دکتر پارسا:اما در خصوص اینکه آزولا چیست؟

آزولا نوعی سرخس آبزی کوچکی است که در آب به حالت شناور زندگی می کند و  غالبا هم در مناطقی که دارای آب راکد هستند وجود دارد .این گیاه از دو بخش ریشه و ساقه حامل برگ دو قسمتی تشکیل یافته که طول ریشه آن ۲تا ۵ سانتی متر و درازای طبیعی ساقه حامل برگ آن ۲/۵تا ۳سانتی متر است.آزولا معمولا دارای سه ریشه است،که به ترتیب ریشه جوان آن به رنگ سبز؛ ریشه فعال که دارای تارهای کشنده است و ریشه مسن آن هم به رنگ قهوه ای است.درکل این سه ریشه در افزایش ازت محیط زیست خود اثر بسیار زیادی دارند.

جناب دکتر اگر ممکن است قدری در خصوص نحوه تکثیر و دمای مطلوب رشد آن توضیح بفرمایید.

enlightened دکتر پارسا:آزولا به روشهای سبزینه ای و جنسی تکثیر می کند، یعنی هر گاه بافتهای سبز آن در آب قرار گیرد با سرعت زیاد شروع به تکثیر می کند.فعالیت مطلوب آن هم در درجات حرارت ۲۰تا ۳۵درجه بخوبی صورت گرفته و رشد آن نیز در درجه حرارت بیش از ۴۰ و کمتر از ۵درجه سانتی گراد متوقف می شود.البته در محیط رشد آزولا لازم است که مواد غذایی مناسب مانند فسفر، پتاس ، منیزیم ، آهن ، روی، مس و غیره وجود داشته باشد.

جناب دکتر! مسلما این گیاه همانند سایر گیاهان از یک دوره رشدی برخوردار است.اگر امکان دارد در این خصوص نیز توضیح بفرمایید.

enlightened دکتر پارسا:بله؛ دوره رشد آزولا هم همانند سایر گیاهان تابع شرایط جوی محیط، رقم و مقدار بافت سبزینه ای که برای کاشت مصرف می شود در حدود ۲۵تا ۳۰روز است که در هر مرحله از رشد هم ۱۰تا۱۵تن محصول تولید می شود که نتیجتا ازت مورد نیاز زمین  از آن حاصل می گردد. 

جناب دکتر! لطفا از چگونگی استفاده مطلوب آزولا در شالیزارها هم توضیحی بفرمایید.

enlightened از آزولا به دو صورت می توان در شالیزارها استفاده کرد.اول بعد از برداشت برنج؛ دوم همزمان با کاشت برنج.در بحث بعد از برداشت می توان آن را به عنوان کود کشت کرد و قبل از کاشت برنج در بهار سال آینده زیر خاک کرد.در مورد همزمان با کاشت نیز می توان در هر هکتار شالیزار حدود ۵۰۰کیلو گرم از بافت آزولا را حدود یک هفته بعد از نشاکاری در مزرعه پخش کرد.

جناب دکتر! عمده ترین محاسن آزولا برای شالیزار چیست؟

enlightened دکترپارسا:استفاده از آزولا در شالیزار چندین حسن دارد.اولین حسن آن تقویت شالیزار از طریق تثبیت ازت در خاک شالیزار است.وقتی می گویم تثبیت ازت، یعنی اینکه شالیکار دیگر نیازی به خرید و مصرف کود ازته ندارد.مسلم است که وقتی برای تهیه کودهای ازته پولی پرداخت نشود طبیعتا هزینه تولید شالیکار کاهش خواهد یافت.حسن دوم این است که پس از چند دوره کاشت، خاک شالیزار با کاهش مواد معدنی مواجه خواهد شد که مصرف و استفاده از آزولا مواد معدنی کاهش یافته خاک را تامین خواهد کرد.حسن سوم بحث تبخیر آب داخل شالیزار است که آزولا به سبب پوشاندن سطح آب باعث جلوگیری از تبخیر زود هنگام آب شده و نتیجتا موجبات صرفه جویی در مصرف آب را فراهم خواهد ساخت.حسن چهارم این است که آزولا چون سطح آب داخل شالیزارها را می پوشاند از رشد و تکثیر علفهای هرز در شالیزار ها جلوگیری می کند.

جناب دکتر! آزولا علاوه بر استفاده در شالیزار قابلیت مصرف دیگری هم دارد؟

enlightened دکتر پارسا:بله، استفاده از آزولا برای مبارزه بیولژیکی با برخی حشرات علی الخصوص پشه مالاریا در سطح مرداب ها و باتلاقها و سایر منابع آبی راکد که به سبب پوشش لایه ای سطح آب مانع تخم گذاری پشه ها و رشد و بلوغ لاروها می شود فوق العاده است.از آزولا می توان برای تغذیه بچه ماهی های علفخوار در استخر پرورش ماهی سود جست.از آنجا که آزولا حاوی مقدار زیادی ویتامین Aو املاح مفید است در تغذیه حیوانات گوشتی و شیری و همچنین مرغان گوشتی و تخمگذار بسیار مفید است.به عنوان ماده تقویت کننده گلهای زینتی، سایر گیاهان زراعی و درختان هم مفید است.

جناب دکتر! آزولا علاوه بر موارد یاد شده منافع دیگری هم برای انسان دارد؟

enlightened دکتر پارسا:بله از آنجا که آزولا دارای مقدار قابل توجهی پروتئین قابل مصرف، یعنی حاوی  24 الی ۳۰درصد پروتئین  است می تواند در تغذیه انسان هم کاربرد داشته باشد.ضمنا یکی از مهمترین خواص آزولا که تامین کننده منافع انسان است، کارکرد آن در اصلاح خاکهای زراعی بخصوص خاکهای شور و قلیایی است.

جناب دکتر! گیاهی با چنین کارکرد و خواص لزوما می بایست حاوی مواد معدنی غنی ای باشد.لطفا بفرمایید مواد معدنی موجود در آزولا کدامها هستند؟

enlightened دکتر پارسا:پروتئین، خاکستر، الیاف خام، نشاسته، مواد ازته، قند، چربی، پتاسیم، کلسیم ، فسفر، منیزیم، منگنز، آهن از مهمترین مواد معدنی موجود در بافت این سرخس آبی هستند.البته در بین این مواد سهم پروتئین از همه بیشتر است.

جناب دکتر! آیا می توان برای تقویت خاک و ارتقای محصول شالیزارها از مصرف همزمان کود و آزولا بهره جست؟

enlightened دکتر پارسا:بله می شود.اتفاقا خیلی هم مفید است.تجربه نشان داده است در مزارعی که از کود و آزولا به طور همزمان استفاده شده سطح تولید یا برداشت محصول در هکتار از ۴تن به ۷تن ارتقاء یافته است.این در حالی است که وقتی تنها از آزولا  یا کود  استفاده شده تولید محصول نهایی در هکتار از ۴ تن به ۶تن رسیده است.البته در بحث استفاده از کود می بایست هزینه خرید ۱۵۰کیلو اوره در هکتار هم در قیمت تمام شده محصول نهایی لحاظ گردد که این هزینه در مورد استفاده از آزولا تقریبا صفر است.

جناب دکتر! وقتی به وجود این همه محاسن در کاربرد گیاه آزولا  می اندیشم، متعجب می شوم که چرا این همه بد نام است!میخواهم به عنوان حسن ختام گفتگو از حضرتعالی بپرسم واقعا چه اتفاقی افتاد که شالیکاران ما، دامداران ما، پرورش دهندگان ماکیان و غیره از فرصت استفاده تقریبا مجانی و بهره مندی از این همه محاسن و مزایایی که برشمردید غافل مانده اند؟

enlightened دکتر پارسا:همانطور که می دانید آزولا یک گیاه بومی نیست که طی سالها زیست در کنار انسان و محیط او توانسته باشد از موقعیتی آنتیم برخوردار گردد.این گیاه نیز همانند دیگر وارات غریبه مشابه که معمولا مورد تشکیک واقع می گردند، با عکس العمل مناسب و درخور جایگاهش مواجه نشد.از طرفی هم با عدم توجیه، توجه و اجرای وظایف سازمانهای ذیربط با عملکردش مواجه شد.نتیجه آن سهل انگاری ها هم   منجر به این شد که وقتی مردم سیطره آن را  حتی بر آبهای راکد محیط زیست خود می بینند از او به مثابه هیولایی یاد می کنند که قصد نابودی محیط زیست شان را دارد.اما واقعیت این نیست!واقعیت آن است که ما از انجام وظایف خود چه در توجیه مصرف کنندگان،چه در تعدیل رشد کمی آن و چه در عدم تجاوز آن به بسترهای دیگر  کوتاهی کردیم.وگرنه آزولا گیاهی مفید برای همه آن چیزهایی است که قبلا برشمردم.

جناب دکتر از اینکه وقت گران بهایتان را در اختیار اینجانب قرار دادید صمیمانه سپاسگزارم. فرزاد هخامنشی

 

منبع : وبلاگ "توانا بود هر که دانا بود" 

آبکنار ما در تلگرام 
 

Print this pageEmail this to someoneTweet about this on TwitterShare on Facebook

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *