گیلکی ، زبان یا گویش؟

پرسش و پاسخ

به لحاظ اهمیت موضوع و حضور اساتید گرامی ، بهتر است این بحث در سر فصل مجزا ادامه پیدا کند،  لذا از دریافت دیدگاه علاقمندان و صاحب نظران محترم استقبال می کنیم.

مبحث "گیلکی زبان است یا گویش" ابتدا با یک نظر از سوی برادر بزرگوار ، آقای نادر وطنخواه آغاز و با پاسخ تخصصی استاد فرامرز شکوری ادامه پیدا کرد ، لطفا" مطالعه فرمایید :

سخن آغازین : آقای نادر وطنخواه

استاد ارجمند جناب شکوری

با عرض ادب و ارادت

غرض از تصدیع اوقات شریف پرسشی است و بس. با عنایت به دایره دانستن این جانب، بنده گیلگی را گویشی از زبان شیرین فارسی می پندارم . لکن در بیشتر مکتوبات حضرتعالی می بینم گیلگی را زبان می نامید.

اگر برایتان زحمتی نیست مرا به دلایل و براهین حضرتعالی مبنی بر زبان بودن گیلکی مدیون فرمایید.

سلامت و سعادت جنابعالی را خواستارم. ۱۳۹۴/۸/۱۰

پاسخ استاد فرامرز شکوری

دوست عزیز و بزرگوار جناب آقای نادر وطنخواه ، سلام علیکم . سوال خوب و پر مغز جناب عالی مرا به شعف در آورد ازاین که چرا گیلکی را زبان تلقی می کنیم ؟! باید عرض کنم که فارسی نویس ها هر وقت می خواهند به ما گیلک ها سر کوفت بزنند ، می گویند که گیلکی زبان نیست ، چون کتابت یا نوشته ای ندارد که البته پاسخ در سطور آینده ی این نوشتار خواهد آمد . ابتدا از گویش شروع می کنیم . کلمه ی گویش اسم مصدر گفتن است که با معنای زبان تفاوتی ندارد . به باور استاد عباس گلستانی شاعر و محقق گیلانی، ” هر گویشی که برای فهمیدن آن نیاز به آموزش باشد از نظر زبان شناسی ” زبان ” تلقی می شود . به طوری که در سه سطح تلفظ ،واژگان و دستور با زبان های دیگر تفاوت دارد . بنا بر تعریف فوق مردمی که ترکی ، کردی ، لری ، گیلکی و فارسی حرف می زنند ، زبان محسوب می شود . ” اما زبان از نظر سیاسی تعریف دیگری هم دارد . یعنی گویشی که زبان رسمی یک کشور اعلام می شود به عنوان زبان ملی و رسمی مردم یک سرزمین مثلا امروز زبان رسمی ما در ایران زبان فارسی است و سایر زبانها چون دارای ارزش کمتری نسبت به زبان ملی می باشند به همین خاطر کردی ، ترکی و گیلکی …را گویش تلقی می کنند . اما لهجه چیست ؟ نحوه ی بیان کلمات یا طرز ادای الفاظ در هر زبان لهجه ی همان زبان است . لهجه خود گونه ای از زبان است که از نظر آوایی یا تلفظی با هم تفاوت دارند و از نظر دو دستگاه دیگر یعنی واژگان و گرامر هیچ اختلافی با هم ندارند . بنا بر این لهجه های اصفهانی ، مشهدی ، یزدی ، شیرازی و فارسی تهرانی از گونه ی زبان فارسی هستند که به لهجه های محلی خود صحبت می کنند . ما گیلانی ها معتقدیم که گیلکی یکی از زبانهای کهن ایرانی ست و گیلکی زبان محسوب می شود و از زبا ن های باستانی و کهن ایرانی هم هست . که البته این زبان دارای لهجه ها و گویش ها ی گوناگون است که نحوه تکلم و تلفظشان با یکدیگر متفاوت و در اصل و معنا یعنی زبان متفقند . این لهجه ها عبارتند از : گسکری ، فومنی ، تولمی ، آبکناری ( تربه بری / اشبلایی …. ) رشتی ، لاهیجانی ، انزلی چی … و همان طور که در سطور پیش بیان شد ، عده ای فارسی نویس می گویند که گیلکی به لحاظ نداشتن کتابت لهجه است و زبان نیست و عده ای دیگر می گویند گویش است و اینان سخت در اشتبا هند ، چرا که نداشتن کتابت دلیل بر زبان نبودن نیست . محققان و زبان شناسان معتقدند که اول زبان متولد می شود و بعد خط و کتابت اختراع می شود. اصولا لهجه در اصل به معنی زبان و شیوه سخن گفتن و نحوه ی ادای الفاظ است . اگر لهجه چیزی غیر از زبان باشد ، حافظ بزرگ خود را خوش لهجه معرفی نمی کرد :
دلم از پرده بشد حافظ خوش لهجه کجاست / که به قول و غزلش سازو نوایی بکنیم
یا:
سحر به طرف چمن می شنیدم از بلبل / نوای حافظ خوش لهجه ی خوش الحانش
در هر صورت جناب نادر وطنخواه عزیز ، گیلکی را چه لهجه بنامیم ، چه گویش ، چه زبان در نفس معنا هیچ تفاوتی با هم ندارند . مثلا مرحوم شیون فومنی با زبان گیلکی شعر می گوید اما با لهجه ی رشتی و یا جعفر بخش زاد با زبان گیلکی ولی با لهجه ی ضیابری و… به هر حال نظری بود که بیان شد تا چه در نظر آید . به امید اینکه هر چه بیشتر در راه اشاعه ی زبان گیلکی گام بر داریم . ارادتمند فرامرز شکوری ۱۳۹۴/۸/۱۰

دیدگاه آقای نادر وطنخواه

جناب شکوری عزیز سلام

توضیحات حضرتعالی بسی بر دانستینهای بنده افزود که جا دارد از جنابعالی کمال تشکر و فدردانی را ابراز نمایم. لکن کماکان ابهام من پابرجاست . زیرا همانظور که حضرتعالی مرقوم فرموده و در مقالات تحقیقی در باب تفاوت زبان و لهجه مطالعه نموده ام . بارزترین وجه تمایز زبان و لهجه وجود نکات دستوری و گرامر اختصاصی است . به نحوی که هرگاه صحبت به نحوی که شنونده آن بدون اشراف به نکات دستور و گرامر آن متوجه فحوی کلام گوینده نشود میتوان آن را زبان دیگری محسوب نمود.

همانگونه که مستحضرید هر گاه شخصی به لهجه گیلکی یا لری تکلم نماید شنونده فارسی زبان آن بدون تسلط به گویش گیلکی یا لری متوجه منظورگوینده میگردد.- شاید صد درصد کلمات را نفهمد- و صد البته فقدان کتابت ویژه و مخصوص هم میتواند یکی از نکات تفاوت لهجه و زبان باشد.از اینرو حقیر همچنان بر زبان  یا لهجه بودن گیلکی ابهام دارد. هر چند به فرمایش شما"کیلکی را چه لهجه بنامیم ، چه گویش و چه زبان، در نفس معنا با هم تفاوتی ندارند" 1394/8/11

پاسخ استاد فرامرز شکوری

جناب نادر وطنخواه عزیز سلام
البته نظرا ت جناب عالی محترم است . اما گیلکی به عنوان زبان در گروه زبان های ایرانی دوره ی جدید قرار می گیرد آغازش را از حدود سال ۲۵۴ هجری قمری یا ۸۶۷ میلادی که سابقه ای در حدود۱۱۴۲ ساله دارد . ما در ایران دو زبان بیشتر نداریم همانطور که قبلا بیان شد یک زبان ملی و فارسی و دیگری زبان قومی اقوام میهن ماست که یکی از این زبا نها زبان گیلکی ست که در زبان شناسی ی تاریخی آن را در گروه زبان های های دوره جدید شاخه ی شمال غربی ایران جای می دهند . معمولا کتابهایی که راجع به زبان گیلکی نوشته اند به جای گویش یا لهجه ازلفظ زبان استفاده می کنند . مثلا کتاب شاعران گیلک و شعر گیلکی در دو جلد از هوشنگ عباسی یا دو کتاب دیگر با نام های دستور زبان گیلکی و فرهنگ واژه های گیلکی از بخش زاد و دهها مقاله تحقیقی در ماهنامه گیله وا . به همین دلیل است که می گوییم گیلکی زبان است و از گروه زبان های شمال غربی فلات ایران که خود شاخه ای از زبانی ست که به نام پهلوی اشکانی و پارسی میانه نام گرفته است و مردم سرزمین های گیلان ، طبرستان ( مازندران قدیم ) گرگان ، قزوین ، ری ، دامغان ، سمنان ، همدان ، لرستان و کردستان و.. با زبان گیلکی یا لهجه ای از آن سخن می گفتند . با با طاهر عریان پس از کمال الدین بندار رازی به گویش دیلمی ترانه می سروده است . حتی نوشته اند که دانشمندان زیدی ( امروز زیدی ها در یمن )به زبان طبری و به احتمالی زبان گیلکی شرق گیلان بر قرآن و دیگر آثار مذهبی تفسیر می نوشته اند و به روایتی کتاب هایی چون : قابوس نامه ، مرزبان نامه ، ویس و رامین و… که تنها ترجمه فارسی در ی آن به دست ما رسیده است ، به زبان طبری و گیلکی بوده است . اما جناب وطنخو اه عزیز ! زبان گیلکی در گیلان سر شار از لهجه هاست و به لهجه ها و گویش های گوناگون تقسیم می شود . در بعضی از موارد تفاوت لهجه ها با یکدیگر بحدی است که ما منظور یکدیگر را نمی فهمیم . مثلا بر ای آبکناری یا تربه بری ویا رشتی و انزلی چی درک لهجه لاهیجی دشوار است و یا خمامی و گسکری و… لهجه ی تالشی و تاتی را درک نمی کند . مثلا گویش های مردم گیلان را می توان چند بخش کرد :
۱-زبان گیلکی
الف- گویش گیلکی بیه پسی ( زبان مردم غرب سفید رود )
ب- گویش گیلکی بیه پیشی ( زبان مردم شرق سفید رود )
ج-گویش گالشی ( زبان مردم کوهپایه ها و مناطق سمام و اشکور و.. )
۲-زبان تاتی ( زبان مردم بخشی از مناطق رود بار و بخش فاراب عمار لو )
۳-زبان تالشی ( زبان بخشی از مردم غرب گیلان )
۴- زبان کرمانجی ( زبان کردی آمیخته با تاتی و گیلکی در بخش هایی از منطقه ی عمارلو )
البته ناگفته نماند برای درک زبا ن گیلکی نیاز به آموزش و کتابت داریم .
و باز آن مساله را تکرار می کنم که گیلکی را چه لهجه بنامیم ، چه گویش ، چه در نفس معنا هیج تفاوتی با هم ندارند . امروزه زبان گیلکی در کنار زبان فارسی ست . مثلا سگ در زبان فارسی و سک در زبان گیلکی که هردو یک معنا را می رساند و شنونده پی می برد که منظور از آن واژه کدام حیوان یا صفت است . البته مرگ زبانها و گویش ها را نیزنباید نادیده بگیریم- به هر رو امیدوارم که این نوشته حوصله شما را سر نبرد . با آرزوی موفقیت هر چه بیشتر برای حضرتعالی . ارادتمند -فرامرز شکوری ۱۳۹۴/۸/۱۲

3 دیدگاه در “گیلکی ، زبان یا گویش؟”

  1. نوشته های زبان گیلکی توسط مستشرقین و ایرانشناسان و گیلاناشناسان
    ۱- کتاب دورانساز ” بنیاد زبانشناسی ایرانی ” اثر ویلهلم گیگر و کوهن آلمانی، در این کتاب از زبانهای مازندرانی ، گیلکی تالشی و تاتی نام می برند .
    ۲- کتاب زبان گیلکی از دانشمند دانمارکی آرتور کرستنسن و کتاب دیگر ” متن های تالشی ” از میلر دانشمند روسی .
    ۳- زبان گیلکی از راستو ر گویوا روسی ترجمه دکتر رضا مدنی
    ۴ کتاب فقه اللغته ایرانی از اورانسکی ترجمه کریم کشاورز که در آن از تالشی و گیلکی به کوتاهی سخن می رود
    ۵- دستور زبان گیلکی از رابینو ( آخرین و جامع ترین کتابی که بگونه علمی در باره دستور زبان گیلکی نگاشته شد ، کتاب ” زبان گیلکی ” است که توسط گروهی از زبا نشناسان شوروی زیر نظر و با شرکت راستور گویوا نوشته اند )
    ۶- واژه نامه گیلکی ، دیلمی و تالشی از بئر امیل زبانشناس سوئیسی در سالهای ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۳میلادی، وی سفر هایی به ایران – گیلان نمود و حدود دوازده هزار واژه از گیلکی ، دیلمی و تالشی فراهم آورد
    ۷ زبان گیلکی در سال ۱۹۵۷ توسط دو دانشمند روسی ، سو کولوا و دیگر بنام خالینا به روسی نگاشته در دانشنامه ایران کنونی در شوروی به چاپ رسید
    البته نوشته های زیادی به گیلکی وسیله مستشرقین مربوط می شوند که علاقمندان به زبان گیلکی می توانند به گیلان نامه جلد دوم ( جکتاجی ) مقاله ی تحقیقی زنده یاد دکتر رضا مدنی مراجعه فر مایند .
    اما نوشته های گیلکی توسط اندیشمندان ایرانی و گیلانی که البته شمارش کتابها زیادند فقط در این جا چندایی را نام می برم :
    ۱- فرهنگ گیل و دیلم فارسی – گیلکی – محمود پاینده
    ۲- فرهنگ گیلکی دکتر منوچهر ستوده ( واژه های این کتاب ۴۰۰۰ هزار است )
    ۳- واژه نامه گیلکی به انضمام اصطلاحات و ضرب المثل های گیلکی ، احمد مرعشی
    ۴- مثلها و ترانه های گیلک ، علی اکبر مرادیان
    ۵-بر رسی گویش گیلکی ، پایان نامه دکترای زبانشناسی مسعود پور ریاحی
    ۶- گزیده ادبیات گیلکی ، ابراهیم فخرایی
    ۷- زبان گیلکی ، مجموعه مقالات چهارمین کنگره تحقیقات ایرانی ، از دکتر گلشنی به کوشش محمد علی صادقیان
    ۸- فرهنگ دیوان گیلکی پیر شرفشاه از سده هشتم که در سال ۵۸ خورشیدی ، دکتر محمد علی صوتی نسخه خطی یگانه آنرا در کتابخانه فر هنگستان بخارست کشف نمود
    ۹-فرهنگ واژه های گیلکی ( با محوریت گویش های مرکزی و غرب گیلان ) جعفر بخش زاد محمودی ضیابری
    ۱۰- فرهنگ وا ژه های گیلکی در بندر انزلی و توابع مولفان : فرامرز شکوری و برزو دلاور
    ۱۱- دستور زبان گیلکی ( صرف و نحو و آیین نگارش ) بخش زاد
    گفتنی ست که چندین واژه نامه گیلکی دستنوشته هم مو جود است که هنوز چاپ نشده اند . مانند : واژه نامه گیلکی ، دستنوشته ( ۶۰۶۰واژه گیلکی دارد از محقق گیلانی فریدون نوزاد . یا فرهنگ جامع گیلکی در دو جلد ( گیلکی – فارسی ، فارسی – گیلکی ) از استاد محمد تقی پور احمد جکتاجی پژ و هشگر ، نویسنده و مدیر ماهنامه گیله وا ،
    حدود هفت تا هشت هزار واژه از سراسر گیلان گرد آورده و آوا نویسی کرده است . در پایان یک نکته را نیز ناگفته نگذارم که در ایران گامهای نخستین در بر رسی لهجه ها و زبانهای ایرانی ( کردی ، لری ، تر کی ، گیلکی و… ) توسط دانشمندانی چون احمد کسروی ، عباس اقبال ، سید محمد محیط طبا طبا یی ، محمد مقدم ، دکتر صادق کیا ، محمد مکری ، احسان یار شاطر ، منو چهر مرتضوی ، جمال رضایی ، محمد امین ، ماهیار نوایی ، منوچهر ستوده ، ایرج افشار ، و بسیاری دیگر بر داشته شده اند ولی هنوز زبانها و لهجه های غیر رسمی بمنزله موضوع پژوهشی جدی ، جای شایسته خود را باز نیافته اند . ۱۵آبان ۹۴ فرامرز شکوری

  2. درود بر جناب استاد شکوری عزیز

    تلاش و همت حضرتعالی در راستای تحقیقات و آموزش و تبیین زبان آبا و اجدادی گیلکان قابل تقدیر و تحسین است.اینجانب به نوبه خود از شما بسیار ممنون و سپاسگزارم.از جناب وطنخواه بزرگوار نیز از بابت مطرح نمودن اینگونه بحثها متشکرم.واقعا همینطور است که فرمودید :"اگر گیلکی را چه لهجه بنامیم و چه گویش و چه  در نفس معنا هیچ تفاوتی با هم ندارند." جسارتا میخواهم اضافه کنم که همه سعی و کوشش  ما باید در جهت ترویج و اشاعه این زبان باشد .برای شما استاد بزرگوار و همه گیلکانی که عشق به وطن و زبان مادری دارند آرزوی سلامتی و سرافرازی دارم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *