ضرب المثل های دو پهلو


ضرب المثل ها عبارات و جملات کوتاهی هستند که بجای یک مطلب بلند کاربرد دارند و چون ریشه در فرهنگ عام دارند با وجود اختصار ،  پیام های عمیقی را بین گوینده یا نویسنده از یک طرف و شنونده و خواننده از طرف دیگر رد وبدل می کنند بنحوی که طرفین بی نیاز از بیان یا شنیدن یک داستان طولانی خواهند شد بطور مثال هر گاه گفته شود “دوری و دوستی” هم گوینده و هم شنونده از مقصود و منظور آن آگاه هستند ، ضرب المثل ها غالبا” دارای پیشینۀ تاریخی هستند و ممکن است هر یک بر اثر یک داستان مستقلی بوجود آمده باشند و امروز کسی به آن پیشینه و ریشه توجه ندارد ولی ضرب المثل بجا مانده را همچنان استفاده می کند ، بیراه نیست اگر بگوییم کاربرد شماری از مثل های امروز با ریشه خود متفاوت هستند. 

Penبدیهی است تمام ضرب المثل ها دارای بار مفهومی و ارزشی یکسانی نیستند و تمام آن به یک اندازه کاربرد ندارند ، بعضی از آن ها ممکن است ماه ها بکار نیایند ولی بسیاری از مثل ها بعنوان عصای دست ما هر روز استفاده می شوند ، تعدادی از ضرب المثل ها علی رغم کاربرد همیشگی و شفافیت ، دارای تأثیر گذاری چندانی بر زندگی ما نیستند ، اما دسته ای دیگر می توانند برای اقشار مختلف حتی الگوی زندگی باشند ، در این یادداشت کوتاه نه مجال بررسی تمام آن ها وجود دارد و نه در توان و دانش نگارنده است که به تأثیر گذاری ضرب المثل ها بر جنبه های مختلف کار و زندگی بپردازد .

کم نیستند ضرب المثل هایی که تأثیرات شگرفی بر اخلاق و منش مردم داشته اند که بایستی با آب طلا نوشته و خط مشی زندگی ما باشند اما تمام این مقدمه را جهت بازبینی ضرب المثل هایی به عرض رساندم که نقش بسزایی در شکل گیری شخصیت فرد فرد جامعه داشته اند و متأسفانه بعلت تکرار و سبقه تاریخی و برداشت های صنفی ، اگر نگوییم فرهنگ منفی ولی می توان گفت بعنوان نا فرهنگی های پایدار نهادینه شده اند ، واضح است که ضرب المثل ها هیچگاه بطور انتزاعی قادر به ایجاد یک فرهنگ نیستند بلکه بعنوان تسریع کننده و تثبیت کننده  در کنار عوامل اقتصادی ، موقعیت جفرافیایی و اوضاع سیاسی عمل می کنند. مثلا” هیچ ضرب المثلی نمی تواند یک انسان سالم را تبدیل به یک دزد کند ولی اگر عوامل اجتماعی باعث شد که یک انسان دست به دزدی زد، ضرب المثل “دزد باش و مرد باش ” به کمک وی خواهد آمد و ابتدا عمل دزدی را موجه می کند و سپس به وی یادآوری می کند که اگر “مرد” بودی ، دزدی شما هم قابل تحمل است !

حالا که حرف از دزدی به میان آمد ، به تعدادی از ضرب المثل هایی که عمل دزدی را توجیه ، تشویق و تا حدودی قابل قبول می کنند ، دقت فرمایید:

 
–          با کدخدا بساز، ده را بچاپ!
–          تخم مرغ دزد، شتر دزد میشه!
–          سبیلش را باید چرب کرد!
–          صد رحمت به کفن دزد اولی!
–          هر چه از دزد موند، رمال برد!
–          مال خودت را محکم نگهدار همسایه را دزد نکن!
–          چاه نکنده منار دزدیده !
–          دزد،آب گرون میخوره !
–          دزد بازار آشفته میخواهد!
–          دزد باش و مرد باش !
–          دزد به یک راه میرود، صاحب مال به هزار راه !
–          دزد حاضر و بز حاضر !
–          دزد ناشی به کاهدون میزنه !
–          دزدی که نسیم را بدزدد  دزد است !
–          خواب پاسبان، چراغ دزده!
–          دستش کجه!
 
ضرب المثل هایی که مشوق دروغ گفتن و توجیه کننده آن و کاستن از قباحت آن هستند:

–          فرزند عزیز نور دیده — از دبه کسی ضرر ندیده
–          سهره ( سیره ) رنگ کرده را جای بلبل میفروشه
–          یه کلاغ و چهل کلاغ
–          صد تا چاقو بسازه، یکیش دسته نداره
–          وعده سر خرمن دادن
–          پز عالی، جیب خالی
–          دیوار حاشا بلنده !
 
آن ها که  تزویر و ریا و دو رویی و خود خواهی را عادی می کنند:

–          از این گوش میگیره، از آن گوش در میکنه
–          از شما عباسی، از ما رقاصی
–          با گرگ دنبه میخوره، با چوپان گریه میکنه
–          برای کسی بمیر که برات تب کنه
–          کاری بکن بهر ثواب – نه سیخ بسوزه نه کباب
–          تا تنور گرمه نون و بچسبون
–          سر قبری گریه کن که مرده توش باشه
–          آنچه شیران را کند روبه مزاج ، احتیاج است احتیاج است احتیاج
–          هر کی بفکر خویشه کوسه بفکر ریشه
–          هزار تا دختر کور و یکروزه شوهر میده !
–          هم از توبره میخوره هم از آخور
–          همه کاره و هیچ کاره
–          هوو هوو را خوشگل میکنه جاری جاری را کدبانو
–          هیچ بقالی نمیگه ماست من ترشه
–          جایی نمیخوابه که آب زیرش بره
–          خرج که از کیسه مهمان بود/حاتم طایی شدن آسان بود
–          خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو
–          روغن چراغ ریخته وقف امامزاده
 
نفی کار گروهی و تبلیغ فردگرایی می کنند:

–          اگه علی ساربونه، میدونه شترو کجا بخوابونه
–          کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من
–          هر که خربزه میخوره پای لرزش هم میشینه
–          هر کی بفکر خویشه کوسه بفکر ریشه !
–          ماما که دو تا شد سر بچه کج در میاد !
–          خانه ای را که دو کدبانوست، خاک تا زانوست
–          آشپز که دو تا شد ، آش یا شوره یا بی نمک !
–          زور داری، حرفت پیشه
 
بد آموزی و بد اخلاقی را ترویج می کنند:

–          تنبان مرد که دو تا شد بفکر زن دوم میافته
–          سر پیری و معرکه گیری !
–          تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها
 
اندر وصف تنبلی و بی مسئولیتی و بی عملی:

–          اجاره نشین خوش نشینه
–          از این ستون بآن ستون فرجه
–          با یکدست دو هندوانه نمیشود برداشت !
–          بخور و بخواب کار منه، خدا نگهدار منه
–          شاهنامه آخرش خوشه
–          سنگ بزرگ علامت نزدنه
–          سیلی نقد به از حلوای نسیه !
–          هر چه پیش آید خوش آید
–          خر ما از کرگی دم نداشت
–          در دنیا همیشه بیک پاشنه نمیچرخه
–          دست بالای دست بسیار است
–          کاچی بهتر از هیچی است
–          نه سر پیازم نه ته پیاز !
–          پا را به اندازه گلیم باید دراز کرد
 
ضرب المثل هایی که پالس های منفی صادر می کنند:
 
–          اگر بیل زنی، باغچه خودت را بیل بزن !
–          اگر برای من آب نداره، برای تو که نان داره !
–          اگه باباشو ندیده بود، ادعای پادشاهی میکرد !
–          اگه خیر داشت، اسمشو می گذاشتند خیرالله !
–          اگر دانی که نان دادن ثواب است/ تو خود میخور که بغدادت خرابست
–          بد بخت اگر مسجد آدینه بسازد/یا طاق فرود آید، یا قبله کج آید
–          کل اگر طبیب بودی سر خود دوا نمودی
–          کنار گود نشسته میگه لنگش کن
–          نه نماز شبگیر کن نه آب توی شیر کن
–          فواره چون بلند شود سرنگون شود
–          تا پریشان نشود کار بسامان نرسد !
–          تغاری بشکنه ماستی بریزد/جهان گردد به کام کاسه لیسان
–          سگ زرد برادر شغاله
–          سلام روستائی بی طمع نیست !
–          هیچ بدی نرفت که خوب جاش بیاد
–          سنگ بزرگ علامت نزدنه
–          سیبی که بالا میره تا پائین بیاد هزار چرخ میخوره !
–          یا زنگی زنگ باش یا رومی روم
–          وای بوقتی که قاچاقچی گمرکچی بشه
–          همه سروته یه کرباسند !
–          همینو که زائیدی بزرگش کن !
–          هنور دهنش بوی شیر میده
–          خدا خر را شناخت، شاخش نداد !
–          زیر کاسه نیم کاسه ایست .
 
در پایان چند ضرب المثل سازنده که برای انسان های فعال و کوشا و درستکار سر مشق است:
 
–          آنرا که حساب پاکه، از محاسبه چه باکه ؟!
–          از تو حرکت، از خدا برکت
–          کار، نشد نداره !
–          کار از محکم کاری عیب نمیکنه !
–          نابرده رنج گنج میسر نمی شود/مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد !
–          نیکی و پرسش ؟!
–          تا ابله در جهانه، مفلس در نمیمانه
–          سر را قمی می شکنه تاوانش را کاشی میده
–          سزای گرانفروش نخریدنه
–          یه دست صدا نداره
–          ذره ذره جمع گردد وانگهی دریا شود
–          ضرر را از هر جا جلوشو بگیری منفعته
–          هر جا که نمک خوری نمکدون نشکن
–          هر چه بخود نپسندی بدیگران نپسند !
–          دوصد گفته چو نیم کردار نیست
–          هزار دوست کمه، یک دشمن بسیار!
 
نکته : طبقه بندی فوق نتیجه برداشت شخصی بوده و ممکن است هر خواننده ای استنباط مخصوص خود داشته باشد ، ضمنا” هر یک از ضرب المثل ها ممکن است دارای معانی و تفسیر هایی غیر از آنچه بیان شد ، داشته باشند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *