چاووشی خوانی

Chavooshi 2

 «وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَاللّهِ فَاِنَّها مِنْ تَقْوی القُلُوب»

 هرکس شعائر دین خدا را بزرگ و محترم بدارد همانا این صفت، نشانه تقوای دلهاست.

چاووشی خوانی از سنتهای حسنه دینی است که از دیر باز در بین اقوام و ملیتهای ایران رواج داشته است. چاووشی خوانی یا خواندن اشعار در منقبت ائمه به مناسب با زیارت عتبات عالیات در منطقه آبکنار نیز از قدیم الایام مورد توجه بود و سالهاست که کمتر به این سنت حسنه توجه میشود و بیم آن میرود که همانند دیگر سنتها و آداب به فراموشی سپرده شود. در منطقه آبکنار و حومه هر ساله بعد از اتمام فصل کشاورزی و برداشت محصول که تقریبا” از اواخر شهریور به بعد است سفرهای زیارتی شروع و صدای دلنشین و ملکوتی چاووشی خوانان فضای روستا را لطافت و صفایی وصف ناشدنی می بخشید.

نگارنده آخرین باری که صدای خوش چاووش را شنیده و به یاد دارد به پاییز سال۵۲برمیگردد زمانیکه خانواده بعد از پشت سر گذاشتن یک فصل کار و زحمت و برداشت محصول عازم سفر زیارتی مشهد مقدس بود. هر چند حقیر در آن سفر توفیق همراهی خانواده را نداشتم اما هیچگاه آن صبح به یاد ماندنی که با بدرقه صدای دلنشین مداح و چاووشی خوان مطرح تربه بر در آن زمان مرحوم سهراب دلاور  همراه بود را فراموش نمیکنم.

موذن و چاووشی خوان توانمند و خوش صدای آبکنار جناب آقای کعب الله صابری آبکناری معروف و ملقب به کبلا کاوو از جمله افرادی بود که چاووشی را با صدای ملکوتی خود در مناسبتهای مختلف میخواند. زمانیکه حقیر در تدارک این مطلب بودم خبردار شدم این بزرگوار در بستر بیماری است. ضمن آرزوی شفای عاجل و به پاس قدردانی از زحمات سالیان متمادی ایشان سطور زیر در باب چاووشی تقدیم میگردد. ضمنا” جا دارد از همراهی دوستان عزیز جاوید پور هادی و رضا طاهری در تهیه این مطلب قدردانی نمایم.

چاووش دارای ریشۀ ترکی چاو به معنای نگهبان، پیشروی کاروان یا لشکر، دعوت‌کنندۀ زیارت عتبات عالیات، جارچی و از مشاغل دولت ترکان بوده است که در ایران قدیم با عنوان چاووش‌باشی حرکت در پیشاپیش پادشاهان، مردم را از عبور ایشان آگاه می‌کرد.

درباره چاووش و چاووش‌خوان و… در لغت‌نامۀ دهخدا آمده است:

چاو. (اِ صوت) بانگ مرغ است. (فرهنگ اسدی). گنجشک که از اشکره بگریزد یا کسی بچه‌اش برگیرد او بانگ همی از درد و از بیم کند آن آواز را چاو خوانند و گویند همی چاود. (نسخۀ دیگر فرهنگ اسدی) (فرهنگ نظام). / تیز. تیز ناله و بانگ مردم بود از درد عشق. (نسخه‌ای از فرهنگ اسدی).

عمل چاووش‌خوان. آواز و اشعاری که چاووش قافلۀ زوار خواند. خواندن چاووش قافله زوار اشعار در منقبت ائمه و مناسب با زیارت اعتاب مقدسه.

چاووش‌خوان فردی خوش‌صداست که با اجرای مدح و منقبت امامان معصوم (ع) به تشویق اهالی روستا بر زیارت عتبات عالیات و اماکن مقدس می‌پردازد.

یکی از مهم‌ترین رسوم برآمده از فرهنگ تاریخی به صورت سینه‌به‌سینه در بین زائران و همراهان ایشان چاووشی است که این رسم، شامل اشعارخاص، در مورد سفرهای زیارتی، توصیف اماکن مذهبی، لحظات وصال و قرب، ذکر جزئیات، رنج و مشقت و نوع سفر، یادی از ذوالحقوقین به‌ویژه پدر و مادر و… می‌باشد که در استقبال و بدرقه از زوار توسط چاووش‌خوان اجرا می‌شود و مردم را متوجه فرستادن یا ورود ایشان می‌کند.

مضمون شعری این هنر دو نوع سور (شادمانی) و سوگ (حزن) است که از موارد چاووش سور می‌توان به چاووش‌های زیارت خانۀ خدا و عتبات عالیات، چاووش پیشباز ماه مبارک رمضان و سحرهای این ماه اشاره کرد و از موارد چاووش سوگ نیز می‌توان به چاووش‌های پیشباز محرم‌الحرام، صبح عاشورا، تعزیه، مرگ بزرگان دینی مذهبی یا نیاکان هر قوم، مرگ جوانان و شهدا و کسانی که در نبردها و سفرها به‌ویژه سفرهای زیارتی از دنیا رفته‌اند، اشاره کرد.

نوع دیگری از تقسیم‌بندی این هنر، بانگ‌ رفتن و بانگ بازگشت است که هنگام عظیمت به سفر از اشعاری خاص و هنگام بازگشت از آن به اجرای اشعاری دیگری می‌پردازند.

در سفرهای قدیم چاووش‌خوان‌ها حامل پرچم‌هایی با رنگ‌های متفاوت بوده‌اند؛ از جمله پرچم سبز که نشانگر زیارت عتبات عالیات بود، پرچم سرخ برای بیان شهادت ائمۀ اطهار (ع)، پرچم آبی به دلیل جوانمردی حضرت ابالفضل العباس (ع)، پرچم سفید و سبز به نشانۀ پاکی و دمیدن روح تازه برای زیارت خانۀ خدا و پرچم سیاه با منگوله زرد و حاشیه‌دوزی زری برای ایام سوگ و عزاداری.

نوع دیگری از چاووش‌خوانی در قدیم، چاووش حماسه یا پیروزی بود که چاووش‌خوان به هنگام پیروزی بر لشکریان دشمن، در شهرها به راه افتاده و مردم را از وقایع و پیروزی نبرد آگاه می‌کردند.

کتل‌خوانی هم نوعی از چاووش‌خوانی است که چاووش‌خوان بر اسبی سیاه‌پوش سوار می‌شود و اشعاری با محتویات تلخ و ناگوار در سوگ کسانی که در نبردها و سفرها بدرود حیات گفته‌اند، می‌خواند. هر محله‌ای در قدیم برای خود دست‌کم یک چاووش‌خوان آشنا به کتل‌خوانی داشته است.

خوش‌لحنی، بداهه‌سرایی، موقعیت‌سنجی، خداشناسی و عشق به اهل بیت عصمت و طهارت از ویژگی‌های چاووش‌خوان است که از ایشان بین مردم انسانی با وجهۀ نیکو و مورد اعتماد ساخته است.

استان گیلان هم نوعی چاووش‌خوانی منحصر به خود دارد که در آواز دشتی اجرا شده و لحن، لهجه و صبغۀ محلی این استان در آن کاملاً مشهود است. این نوع از جاووش‌خوانی معمولاً به همراهی کرنانوازی اجرا شده و مرکز اجرای آن شهرستان‌های آستانۀ اشرفیه (روستای فوشازده) و لاهیجان (روستای ایشکا) هستند.

در اینجا به بررسی تعدادی چاووش‌نامه‌های متداول در بیشتر شهرستان‌های ایران می‌پردازیم. اول به مدینه، مصطفی را صلوات

دوم به نجف، شیر خدا را صلوات

در کربلا، به شمر ملعون لعنت

برتوس، غریب‌الغربا را صلوات.

این دو بیت به عنوان مقدمۀ چاووش‌خوانی در اکثرشهرهای ایران و در تمامی چاووش نامه‌ها (کربلا، مشهد، کعبه و…) متداول است. .

ویژگی های چاووشان

چاووشان، مردان پاک و خداشناسی که وجودشان سرشار از عشق و محبّت به خدا و اوصیای او بوده است، همواره در بین مردم به نیک نامی و صلاح مشهور بوده اند. آنها خصلتهای ویژه ای داشته اند که به چند مورد آن اشاره می کنیم:

۱-خلوص نیّت

۲٫ صدای خوش

۳٫ راهنمایی اهل کاروان

۴٫ مراقبت و حمایت از زائران

برخی از اشعاری که چاووشها در مناسبتهای مختلف می خواندند عبارت است از:

چاووش نامه مشهد، هنگام عزیمت

ما به نزد حضرت شاه خراسان می رویم            با سر و جان در بر سلطان ایمان می رویم

قبله هفتم، امام هشتمین باشد رضا                   ما به نزد آن شهنشاه غریبان می رویم

 هرکه دارد آرزو بر گوبیا با کاروان                 ما به نزد آن امام انس و هم جان می رویم

آن امامی که مراد عالَمی سازد روا                   در حضور او به امید فراوان می رویم

خاک ایوان طلا را سرمه ی چشمان کنیم           سر ز پا نشناخته در نزد جانان می رویم

هر که را عشق امام دین بُوَد برگو بیا                گو بیا با ما که ما با عهد و پیمان می رویم

با «صفایی» بشنو و بشتاب سوی حضرتش      ما به سو ی تربت آن شه ، شتابان می روم

چاووشی هنگام برگشت

ما کنون از مشهد شاه رضا برگشته ام              از ضریح آن امام مقتدا برگشته ام

سر فدا کردم در راه امام هشتمین                     مژده ای یاران! ز ایوان طلا برگشته ام

سرمه چشمان نمودم خاک پادشاه دین               از حضور آن امام با ولا برگشته ام

سبز بودجای یاران و تمام شیعان                     از حضور آن شه باقربا برگشته ام

جون «صفا قبر او را در بغل بگرفته ام            حمد لله با وفا و با صفا برگشته ام

چاووش نامه کربلا، هنگام عزیمت

عازمیم ای دوستان! ما به سوی کرب و بلا        تا ببوسیم مرقد آن شهسوار سرجدا

هرکه باشد عاشق قبر علیّ اکبرش                   گو بیا زوّار او ای با وفا

تا ببوسی قبر عباس، آن علمدار حسین              تا ببینی مُعجز سقّای دشت نینوا

گر تو را بر سر هوای اصغر بی شیر اوست     جهد کن بشتاب با ما از ره صدق و صفا

ناله ی اطفال شاه کربلا آید به گوش                 آن یکی گوید اخی و آن دیگر گوید اخا

عازمیم ای دوستان! ما به سوی کرب و بلا       تا ببوسیم مرقد آن شهسوار سرجدا 

هنگام برگشت

دوستان از کربلای پر بلا برگشته ایم               از حضور خامس آل عبا برگشته ایم

در نجف اندر حضور مرتضی بودیم ما            از حضور شهسوار لافتی برگشته ایم 

قتلگاه شاه دین را ما زیارت کرده ایم                از حضور آن شهید نینوا برگشته ایم 

در کنار علقمه، قبر علمدار حسین                    دیده ایم و با دو صد شور و ندا برگشته ایم

حجله گاه قاسم نو کدخدا را دیده ایم                   اشک ریزان ما از آن بزم عزا برگشته ایم

چون «صفای ناله و افغان و شیون کرده ایم      خون دل جاری کنان از دیده ها برگشته ایم

 برکات و آثار مهم چاووش خوانی زمینه سازی برای انجام بسیاری از تعالیم دینی است. همچون: دیدار و زیارت مؤمنین، مصافحه و معانقه، صلح و آشتی، تعاون و شرکت در امور خیریه، دیدار با خویشاوندان و…

۱٫ دیدار و زیارت مؤمنین

۲٫ مذاکره و گفت و گو با برادران دینی

۳٫ اصلاح میان مردم و صلح و آشتی

۴٫ دیدار با خویشاوندان و صله رحم

Chavooshi 1

تهیه و تحقیق: نادر وطنخواه تربه بر

منابع:

–          چاووشی سنتی فراموش شده. نعمت الله فروغیwww.hawzah.net/fa/magazine

–         تمنای وصال- حرف دلhttp://tamannayevasl.blogfa.com/post-35.aspx

6 دیدگاه در “چاووشی خوانی”

  1. دوست گرامی آقا نادر سلام
    این نوشته جنابعالی کاری مانده گار خواهد بود همانطوری که ما الان از آن لذت میبریم آیندگان هم قطعا لذت خواهند برد
    خدا روح جناب دلاور را شاد بگرداند و به جناب صابری که همسایه گرامی ما هم هست سلامتی بدهد .
    بی اقرار بگویم بسیار لذت بردم قطعا خاطرات افراد زیادی زنده خواهد شد .
    ازآقای مهندس طاهری که بی ادعا برای سایت کوشش میکند سپاسگذاری میشود .

  2. آقای نادر وطنخواه تربه بر سلام،
    اول باید تشکر کنم بابت زحمات شما و همچنین سخاوتمندی شما که بدون اینکه کوچکترین نقشی داشته باشم، از من اسم برده اید و سپس درود و صلوات به روح زنده یاد سهراب دلاور و آرزوی عافیت برای کبلا کاوو که اکنون در بستر بیماری هستند و لذا از جوانمردان آبکنار تقاضا می کنم با یک شاخه گل به عیادتش بروند. ضمنا” چناچه تصاویری از وی در دسترس باشد ، ممنون خواهم شد اگر به اشتراک گذاشته شود.
    و در نهایت یادی بکنیم از تمام آن هایی که نتوانستند به آرزوی دیدار کعبه آمال خود امام هشتم (ع) جامۀ عمل بپوشانند از جمله مادر مرحوم خودم که با ایثار مادرانه و با وجود مهیا بودن مقدمات ، از تحقق آرزوی قلبی خود منصرف شد تا هزینه آن را صرف تحصیل فرزندانش کند….. وی آرزو داشت با صدای ملکوتی کبلا کاوو عازم زیارت شود.

  3. بنده هم آقا نادر را سخاوتمند میدونم تنها کاری که من انجام دادم فقط اسم و فامیلی کامل جناب صابری بود

    جناب طاهری خدا مادرت را قرین رحمت خداوند بگرداند نوشته شما خیلی صدادار بود و من حتی بقض شما را دیدم.
    موفق باشی

  4. آقای وطنخواه گرامی ، با سلام
    گاهی متنی ،نوشته ایی و یا داستانی را میخوانی و چنان در آن غرق میشوی و روح و ذهن شما را در خود فرو میبرد و با خود به پرواز می آورد که تو آرزو میکنی ایکاش پایانی بر آن نباشد. 
    من با خواندن چاووش شما دوباره به زادگاهم سفر کردم و در صبحی لطیف و بهاری در کنار پدر و مادرم به سر کوچه آمدم تا این صدای ملکوتی و جاودانی را گوش کنم و شادان نظاره گر صفا و صمیمیت و احترام مردمی صادق و با وفا باشم. 
    شما آنچنان زیبا و دقیق و با احترام عمیق به مراسم چاووشی، این گنجینه فرهنگی را با ما به اشتراک گذاشتید که من از صمیم قلب از شما و زحمات شما و بزرگواری شما در بازنویسی این  خاطرات شیرین و فراموش ناشدنی سپاسگزارم. برای شما آرزوی سلامت و طول عمر دارم و موفقیت بیشتر شما در آنچه انجام میدهد را خواهانم. 
    با احترام- حافظ طاهری آبکنار

  5. سلام جناب طاهری گرامی

    احتمالا" شما باید برادر آقا رضا باشید هر چند توفیق زیارت شما را همچون آقا رضا نداشته ام. اما از ادبیات نگارشی شما پیداست که صاحبی قلبی مهربان و انباشته از مهر به زادگاه و همشهریانت میباشی

    امیدوارم همواره در سایه ایزد توانا با سعادت و در سلامت زندگانی را همراهی کنی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *